MKBA-Kompas maakt project startklaar voor maatschappelijke kosten-baten-analyse

Het programma Koers en kansen heeft als doel het recidivecijfer omlaag te brengen. Dit gebeurt al lerend op allerlei manieren: door te experimenteren in pilots, door het uitvoeren van allerlei soorten onderzoek, door het integreren van leermethoden in het dagelijkse werk. En ook door het organiseren van frisse ogen van buiten die bekijken waar het binnen het programma effectiever kan.
Vanwege die frisse blik haalde Koers en kansen tijdelijk vijf financial rijkstrainees binnen. Ze kregen de opdracht om te onderzoeken aan welke vereisten een project moet voldoen wil het geschikt zijn voor een maatschappelijke kosten-baten-analyse (MKBA).

Een MKBA laat zien of een project maatschappelijk gezien van waarde is. De waarde wordt uitgedrukt in geld. Een project wordt beloftevol zodra iedere geïnvesteerde euro meer dan die ene euro oplevert. In een MKBA worden ook niet-financiële kosten en baten in een geldbedrag uitgedrukt en zoveel mogelijk meegenomen.
Koers en kansen wil de MKBA-methode inzetten als een van de manieren om de projecten binnen het programma te evalueren. Vóór de komst van de trainees liet Koers en kansen daarom al een MKBA-checklist ontwikkelen. Deze tool is een soort quickscan, bedoeld om gemakkelijker en snel te beoordelen of een project zich leent voor het uitvoeren van een maatschappelijke kosten- en batenanalyse. Voor de trainees betekende dit dat ze niet vanaf nul aan hun opdracht hoeven te beginnen. Ze komen tot een opmerkelijke conclusie.

Verbreding en verdieping
Joos Davina, een van de financial trainees: ‘Al snel concluderen we dat de checklist in zijn bestaande vorm niet voldeed. We vonden dat het instrument een te dunne basis had om de projecten eruit te filteren die geschikt zijn voor een MKBA. Dat is best een ongemakkelijke conclusie. De checklist is namelijk ontwikkeld door een gerenommeerd bureau en wij zijn nog maar net aan onze loopbaan begonnen.’
De oorspronkelijke MKBA-checklist wordt vervolgens door de trainees uitgebreid. Er komen criteria bij die zijn gebaseerd op wetenschappelijke en bedrijfsmatige inzichten over MKBA’s. Daarnaast bestuderen de trainees MKBA’s die al elders bij de rijksoverheid zijn uitgevoerd. Ook uit de praktische lessen die dáár zijn opgedaan halen ze aanvullende criteria. Dit leidt tot een nieuw instrument: het MKBA-Kompas.

MKBA-Kompas

MKBA-Kompas helpt gesprek over haalbaarheid van analyse
Aan de hand van de checklist van het MKBA-Kompas komt in beeld in hoeverre een project MKBA-proof is. Joos Davina benadrukt dat het MKBA-Kompas niet bedoeld is om een project af te rekenen op een gebrek aan kwaliteit. Het Kompas wil een project verder brengen. Het helpt helder te krijgen of een MKBA haalbaar is en waar ontwikkelkansen liggen.
Davina: ‘Wanneer het project niet aan de MKBA-criteria voldoet en het project of het programma toch de ambitie heeft om die analyse op termijn uit te voeren, geeft het Kompas aan welke aspecten nog extra aandacht verdienen.’

‘Het MKBA-Kompas geeft aan welke aspecten nog extra aandacht verdienen'

Het MKBA-Kompas kan in eerste instantie ingewikkeld overkomen met termen als: het monetariseren van effecten, de MKBA-reikwijdte, het bepalen van een nulalternatief. Voor de meesten, zeker in de uitvoeringspraktijk, is dat geen dagelijkse kost.
‘Wil je het Kompas goed kunnen gebruiken,’ erkent Joos Davina, ‘dan vraagt dat in het begin best wat uitleg en inhoudelijke verdieping.’ Ze vindt het MKBA-Kompas dan ook een instrument waarmee een projectteam niet alleen, maar samen met het programmateam, aan de slag gaat.
‘Om het gesprek tussen programma en project gemakkelijker én inspirerender te maken, hebben we van de checklist van het Kompas een praatplaat gemaakt,’ vertelt Davina.
De praatplaat bestaat uit twee delen. Een deel gaat over de criteria waaraan een goed project sowieso moet voldoen. Het andere deel bestaat uit criteria die een project MKBA-waardig maken. Op groene post-its geeft het team aan waarom aan een criterium is voldaan, op rode post-its wat nog nodig is om aan het criterium te kunnen voldoen.

Binnen overheid weinig MKBA-ervaring
De trainees merkten dat de overheid nog relatief weinig ervaring hebben met het uitvoeren van MKBA’s. Zeker in de niet technische hoek van justitie, de zorg en het sociaal domein.

‘Binnen justitie, de zorg en het sociaal domein is een MKBA het moeilijkst'

‘Daar is een MKBA natuurlijk ook het moeilijkst,’ geeft Davina meteen toe. ‘Hoe druk je bijvoorbeeld de sociale effecten van een project in geld uit? Hoeveel is het de maatschappij bijvoorbeeld waard als iemand zich meer deel voelt uitmaken van de samenleving? Het bepalen van dit soort kengetallen is ook ontzettend lastig. Daarom bestaat de neiging om die effecten niet mee te nemen in een MKBA-berekening, wat de eindconclusie natuurlijk inkleurt.’

Rijk versus regionaal/lokaal
Zodra de uitkomst van de MKBA positief is, komt volgens de trainees meteen een belangrijke vraag om de hoek kijken. Davina: ‘Als een lokaal of regionaal project succesvol blijkt te zijn, is het belangrijk om te weten in hoeverre het Rijk in de toekomst aan zo’n initiatief wil blijven meebetalen. Het Rijk heeft namelijk voor het project kosten gemaakt, maar dat wil niet persé zeggen dat het Rijk uit een succesvol project ook opbrengsten heeft. Die opbrengsten kunnen op een ander niveau zijn neergeslagen, bijvoorbeeld op gemeenteniveau. Zo levert een project dat ex-gedetineerden aan een baan helpt, een gemeente minder uitkeringen op. Hoe ga je daar als Rijk mee om? Voor het kunnen verduurzamen van een succes moet je daarover helderheid hebben.’

‘In hoeverre wil het Rijk in de toekomst blijven meebetalen aan succesvolle initiatieven op regionaal en lokaal niveau?'

Inmiddels zijn de trainees alle vijf begonnen in een overheidsbaan. Hoe behouden ze op de nieuwe werkplekken hun frisse blik?
Joos Davina lacht: ‘Daar hebben we het inderdaad samen over gehad. Het gaat om de waarom-vraag. Die moeten we blijven stellen. En als het antwoord is: dat is nou eenmaal zo, dan moet de alarmbel afgaan.’

De financial trainees (Daphne Hillebrand, Frank van der Meide, René aan de Wiel, Robin Harteveld en Joos Davina) hebben met de opdracht voor Koers en kansen de tweede prijs gewonnen in de rijksbrede traineecompetitie 2020.