Levensloopconsulent Marieke Neele: ‘Het afpellen van de problematiek van een criminele cliënt met LVB: het kost een lange adem, maar blijft boeien’

Marieke Neele is een van de drie levensloopconsulenten van het Koers- en kansen-project Levensloopconsulent. ‘We zijn een buddy voor mensen met een licht verstandelijke beperking (LVB) bij wie het risico groot is dat ze opnieuw een ernstig misdrijf plegen. We lopen als het ware voortdurend met hen mee. Daardoor zien we snel als iets niet goed gaat en wat dan nodig is. Die persoonlijke situatie en dat cliëntperspectief brengen we in tijdens een casusoverleg in het zorg- en veiligheidshuis. Zo zorgen we ervoor dat een straf of zorginterventie echt aansluit bij een cliënt.’

Veel gemeenten hebben inwoners die ernstige veiligheidsproblemen veroorzaken. Deze mensen komen terecht in een zogeheten PGA-traject. Dit betekent dat alle relevante professionals uit het justitie-, zorg en sociaal domein in het veiligheidshuis bij elkaar komen voor een casusoverleg. Ze maken een plan om het criminele gedrag te doorbreken en houden in de gaten dat dit wordt uitgevoerd. Voor mensen met een licht verstandelijke beperking (LVB) is deze intensieve persoonsgerichte aanpak vaak niet voldoende: ze vallen bij herhaling terug in strafbaar gedrag en laten het afweten in opgelegde zorgtrajecten. Daarom is het Zorg- en Veiligheidshuis Rotterdam samen met MEE Rotterdam in de zomer van 2019 gestart met het project Levensloopconsulent.

Levensloopconsulent Marieke Neele


Ernstige delicten
Het project richt zich op een relatief zware groep cliënten met LVB: 15 daders van een HIC-delict en 15 daders met een ernstige psychiatrische aandoening. Marieke Neele: ‘Het zijn pittige dingen die ze hebben gedaan. Straatroven en overvallen. Maar ook zware mishandeling en zedendelicten. Op je eigen veiligheid moet je echt wel letten. Je kunt niet zomaar bij iedereen thuis afspreken.’
De begeleiding van deze specifieke LVB-groep is intensief. Sommige cliënten van Marieke Neele zijn zelfs trots op hun criminele activiteiten. ‘Ook accepteert lang niet iedereen gemakkelijk hulp. Maar bij hen kun je tegelijkertijd juist de meeste winst boeken,’ zegt Neele.

Krijgt een cliënt een andere houding tegenover het criminele gedrag dat hij had, dan ben ik al enorm blij.

Langzaam vertrouwen opbouwen
Een levensloopconsulent is de vertrouwenspersoon van de cliënt. ‘Ik vertel niks aan anderen zonder toestemming. Tenzij er een risicovolle situatie ontstaat, natuurlijk’, vertelt Neele. Ze benadrukt hoe belangrijk het is om steeds opnieuw en onbevooroordeeld aansluiting te zoeken bij haar cliënt.
Het opbouwen van vertrouwen kost tijd en voortdurende aandacht. ‘Soms lijkt het contact goed te zitten en komt een cliënt toch opeens bij een aantal afspraken achter elkaar niet opdagen. Dat is lastig, maar het hoort er bij.’
De levensloopconsulenten werken met elementen uit de methode Motiverende gespreksvoering. Een methode die gericht toewerkt naar gedragsverandering. Daarnaast staat in het contact met de LVB-cliënt de presentatie-benadering centraal: alles valt of staat met een goede en nabije relatie met de cliënt.
Je begint eenvoudig, bijvoorbeeld met een kopje koffie, thuis of bij de HEMA, afhankelijk van het veiligheidsrisico, en of iemand wel of niet dakloos is natuurlijk. Je zorgt ervoor dat stressfactoren worden aangepakt: zoals een schuld, of het ontbreken van een dak boven het hoofd. Zijn de vijf bekende basisvoorwaarden niet in orde, dan is de kans op recidive groot. Dat is logisch, zeker bij mijn cliënten. Het brengt enorm veel stress met zich mee. Stress veroorzaakt bij mijn cliënten al snel erge angst en radeloosheid. En dat vergroot weer de kans om beïnvloed te worden door dat oude criminele netwerk.’

Maatwerk kan niet zonder LVB-expertise
‘Psychiatrische problemen bij iemand met LVB ontstaan vaak vanuit de verstandelijke beperking,’ legt Neele uit, ‘en dat inzicht hebben veel professionals vaak niet.’ Kennis over LVB, weten dat mensen met LVB de gevolgen van hun gedrag moeilijk kunnen overzien en inlevingsvermogen: het is nodig om een passende straf op te leggen en zorg op maat te regelen. ‘Anders krijg je echt geen gedragsverandering en blijft iemand recidiveren.’
Een levensloopconsulent brengt LVB-expertise in, legt bruggen tussen de cliënt en professionals en tussen professionals uit de verschillende domeinen onderling. Door het directe en continue contact met een cliënt valt het de consulent meteen op als er iets niet goed gaat. Dat komt dan weer aan bod tijdens een casusoverleg.
‘Vergis je trouwens niet in de doelgroep,’ waarschuwt Neele. ‘Bij een deel van onze cliënten is straf soms het enige wat afschrikt om criminele dingen te doen. Het adolescentenstrafrecht bijvoorbeeld, waardoor het mildere jeugdstrafrecht toegepast kan worden op mensen met LVB van 18 tot 23 jaar, daar wordt door sommige jongens hard om gelachen. Het is bij deze groep echt niet altijd voldoende om alleen te zoeken naar passende zorg. Sommigen moeten gewoon een tijdje zitten.’

Vergis je niet in de doelgroep. Soms is straf het enige wat afschrikt.

Intensief contact betaalt zich uit
Neele vertelt over een van haar cliënten met een zedenachtergrond. Een kwetsbare jongen. Hij zou binnen afzienbare tijd ontslagen worden uit een penitentiair psychiatrisch centrum. ‘We zochten naar een plek binnen begeleid wonen. Verschillende woonvoorzieningen wilden hem niet plaatsen: hij zou te psychiatrisch zijn. Maar voor een gedwongen opname in de psychiatrie waren geen gronden. Een vrijwillige opname wilde hij niet. Ik zag wat de onzekerheid en de uiteindelijke afwijzingen met hem deden. “Als het niet lukt ga ik gewoon weer lekker drinken en blowen,” zei hij. Uiteindelijk werd het nachtopvang.’
Iedereen verwachtte dat deze cliënt na zijn vrijlating snel van de radar zou verdwijnen en weer in de criminaliteit zou belanden. Inmiddels is hij al twee maanden vrij en nog niet met justitie in aanraking gekomen.
‘Het intensieve contact dat ik inmiddels met hem heb opgebouwd, ook trouwens met zijn netwerk, betaalt zich nu uit,’ zegt Neele. ‘In het begin heb ik met hem basisvoorzieningen geregeld. In de gevangenis zocht ik hem op. En nu merkt hij: ik blijf me inspannen om hem in een woonvoorziening te krijgen. Iedere stap leg ik uit. Zodat hij vertrouwen houdt in mij, in dat dit gaat lukken, en ook in zichzelf. Als hij sterker in zijn schoenen staat, glijdt hij minder snel weer af.’
Neele: ‘Soms moet ik op mijn handen zitten. Het is niet altijd onze taak om daadwerkelijk zelf dingen te regelen. Mijn rol is warmhouden, bij de juiste professionals aankaarten dat iets nodig is, de druk erop houden.’ Ondanks haar inspanningen, ziet ze het soms ook misgaan. ‘Al die kaders en kloven in het systeem, daar ligt echt een probleem. Het is frustrerend dat daardoor dingen die nodig zijn, lang niet altijd lukken.’

Verkleinen kans op recidive gaat met kleine stappen
‘Even stoom afblazen in het projectteam is regelmatig nodig,’ geeft Neele toe. Over het effect dat ze heeft op het gedrag van haar cliënten is ze inmiddels realistischer geworden. ‘Uiteindelijk werk je natuurlijk toe naar het verminderen van recidive. Maar wanneer een cliënt een andere houding krijgt tegenover het criminele gedrag dat hij had, ben ik al enorm blij. Hoe klein de stappen soms ook zijn: het afpellen van de problematiek van mijn cliënten tot je bij de essentie uitkomt, het kost een lange adem, maar blijft me boeien.’