Bestuur en beleid ontmoeten praktijk in gevangenis Veenhuizen – 39 gemeenten in de drie Noordelijke provincies starten re-integratie van veroordeelden nog vóór detentie

Ze waren vroeg vertrokken om op tijd bij de gevangenis in Veenhuizen te zijn: Peter van Bergen, wethouder uit Dronten, actief binnen de VNG en lid van de bestuurlijke regiegroep van Koers en kansen en Max Korteweg, hoofd van de beleidsafdeling van het ministerie van Justitie en Veiligheid die gaat over de uitvoering van vrijheidsstraffen. Ze hadden een afspraak met het projectteam van de pilot 3Noord, een van de projecten van het programma Koers en kansen. Na het bezoek sprak Koers en kansen hen.

Penitentiaire inrichting Veenhuizen

Het project 3Noord loopt sinds september 2018. Betrokken zijn 39 gemeenten in Friesland, Groningen en Drenthe en de PI’s Veenhuizen en Leeuwarden.
De pilot richt zich op de zogenoemde zelfmelders: mensen, die in de fout zijn gegaan, zijn veroordeeld en thuis wachten op de oproep om zich aan de gevangenispoort te melden. Meestal gaat het dan om relatief korte gevangenisstraffen. Al in de periode vóór detentie benadert de gemeente de zelfmelder. Dan al wordt samen bekeken wat nodig is om ná detentie zo goed mogelijk te kunnen terugkeren in de samenleving. Deze aanpak is uniek. Het idee is dat zo de kans op recidive kleiner zal zijn. Het re-integratieplan dat zo ontstaat, is gericht op alle leefgebieden waarop de gevangenschap negatieve invloed kan hebben, komen aan bod. Zoals werk/opleiding, zorg, inkomen/schulden, huisvesting en gezinsrelaties.

Oog voor preventie
Wethouder Peter van Bergen heeft al deze leefgebieden in zijn portefeuille. Daarbij heeft hij intensief contact met het veiligheidsdomein. Van Bergen: ‘Geen toeval dat ik vanuit de bestuurlijke regiegroep van Koers en kansen ambassadeur ben geworden van het project 3Noord. Justitie en het sociaal domein komen hier samen. Én er is oog voor preventie: dat is zondermeer een goede gedachte.’
Ook Max Korteweg geeft aan het project erg interessant te vinden. Korteweg: ‘Beleidsafspraken over sanctietoepassing gaat vaak over het intramurale, het stuk binnen de gevangenismuren. Koers en kansen maakt juist duidelijk hoe belangrijk ook de koppelpunten zijn. Het programma is met projecten als 3Noord een kraamkamer voor nieuw beleid. Wanneer iemand de gevangenis in moet, werkt het natuurlijk niet als je alle draden met zijn vroegere bestaan doorknipt, en hem na detentie met al die losse eindjes terugzet in de maatschappij.’

Uiteindelijk gebeurt het in de praktijk
Voor Van Bergen is het niet de eerste keer dat hij het project bezoekt. Wat hem zo opvalt is de drive vanuit alle betrokkenen om steeds weer nieuwe wegen te zoeken. ‘Als bestuurder is het belangrijk daar aandacht voor te hebben. Het helpt de verbinding met de praktijk te maken. Uiteindelijk gebeurt het daar.’
Korteweg vult aan: ‘Ook vanuit beleid is een bezoek aan een project als 3Noord erg waardevol. Bij het maken van beleidsafspraken, ga je natuurlijk niet over een nacht ijs. Belangrijk is dat je weet of het in de praktijk werkt.’ Zo zorgden bepaalde standaardprocedures voor hobbels in de uitvoering van dit project. Door de afspraken over doorlooptijden bleken de gemeenten in sommige gevallen te weinig tijd te hebben om met een zelfmelder een plan te maken vóór gevangenschap.
Korteweg: ‘Over die standaard doorlooptijden is goed nagedacht. Iemand die weet dat hij de gevangenis in moet, wil je natuurlijk niet onnodig laten bungelen. Als je daardoor de re-integratie van een gedetineerde bemoeilijkt en de kans op recidive vergroot met alle nare gevolgen voor de maatschappij van dien, dan moet je kijken of het niet slimmer kan. Een project als dit houdt je dus scherp. Voor het project gelden inmiddels andere doorlooptijden.’

Innovatieve dingen uitproberen, betekent tegelijk ook spanningsvol bezig zijn.

Schurende afwegingen
Het bezoek aan PI Veenhuizen maakte Van Bergen en Korteweg enthousiast. Tegelijk waren ze kritische gesprekspartners voor het projectteam 3Noord.
Van Bergen: ‘Er moet een goede balans zijn tussen een passende sanctie en goede begeleiding bij het terugkeer naar de samenleving. Je moet oog blijven hebben voor de slachtoffers en tegelijk ook voorkómen dat daders in de toekomst dezelfde fouten maken waarbij nieuwe slachtoffers vallen. Het vinden van het juiste evenwicht luistert nauw. Het schuurt, maar dat maakt zo’n project tegelijk buitengewoon interessant.’
Korteweg: ‘Het project focust op re-integratie en haalt die vanwege een grotere effectiviteit naar voren, maar werken aan gedragsverandering bij daders mag niet vergeten worden. En niet iedereen is even zelfredzaam. Als het project betekent dat vooral de meest assertieve mensen meedoen aan het maken van een re-integratieplan, dan kan dat niet de bedoeling zijn. Betekenisvol bezig zijn door in de praktijk innovatieve dingen uit te proberen, betekent tegelijk dus ook spanningsvol bezig zijn.’

Kijk naar effectonderzoek decentralisaties
Van Bergen: ‘Nu de opstartproblemen verleden tijd zijn en de zelfmelder eerder benaderd kan worden, bestaat de neiging de doelgroep uit te breiden naar mensen die zwaardere delicten hebben gepleegd. Op zich snap ik dat. Iedereen is enthousiast, wil vooruit. Toch is mijn advies: niet doen. De investering die je binnen het project doet moet je straks namelijk kunnen verantwoorden. Welke interventies doe je? Hoe monitor je de effecten? Wat zijn de kosten? Daar gaat het nu om.’
Korteweg: ‘Het gaat uiteindelijk natuurlijk niet om hoe je met een zelfmelder contact krijgt, maar om het plan dat je met hem of haar maakt. Wat zijn de interventies en hoe pakken die uit. Daar horen we een volgend werkbezoek graag meer over. Het is goed te horen dat het projectteam 3Noord nu nagaat hoe ze de resultaten kunnen laten onderzoeken.’
Van Bergen: ‘Mijn advies daarbij is: kijk naar de monitoring die plaatsvindt in het kader van de decentralisaties in het sociaal domein. Er zijn duidelijke parallellen. Vind niet het wiel opnieuw uit.’

Voor verminderen recidive moeten alle partijen in beweging komen
Het doel van het project is het verminderen van recidive. Van Bergen daarover: ‘Misschien is dit doel hoog gegrepen, maar het voordeel is wel dat alle partijen in beweging moeten komen. Iedereen heeft namelijk een belangrijke bijdrage. En iedereen moet daarbij over eigen grenzen heen kijken. Anders los je het probleem nooit op. Alleen een sanctie helpt niet.’ Van Bergen denkt even na en voegt dan toe: ‘Het is heel goed dat het ministerie van Justitie en Veiligheid met het programma Koers en kansen uitdraagt dat ze het recidive-probleem niet alleen kunnen oplossen. Dat ze daarvoor partners in het zorg- en sociaal domein nodig hebben, zonder overigens de verantwoordelijkheid daarvoor op die andere partners af te schuiven.’

Zowel Max Korteweg als Peter van Bergen blijven de pilot op de voet volgen en kijken uit naar een volgend bezoek aan het project 3Noord.