Lokale samenwerking in Eindhovense wijkrechtbank

De eerste wijkrechtbank in Nederland is vandaag officieel geopend, midden in de wijk Oud-Woensel in Eindhoven. De wijkrechtbank is een proef van de rechtbank Oost-Brabant, de gemeente Eindhoven en het Openbaar Ministerie. Ze werken daarin samen met lokale hulpverleners. Niet het strafbaar feit staat er centraal, maar de onderliggende problemen bij de verdachte. Naar verwachting krijgen verdachten daardoor hun leven weer blijvend op de rit. Niet alleen zijzelf, maar ook de buurt en maatschappij worden daar beter van.

Oud-Woensel is een kwetsbare wijk. Dat is soms zichtbaar, een verslaafde onder een brug, leegstand van panden, maar meestal onzichtbaar. Bovengemiddeld veel bewoners hebben meer dan één probleem: van schulden tot een vechtscheiding, van psychische problemen tot geen woonruimte of werk. Hulp zoeken bij instanties is vaak een brug te ver. Soms gaan bewoners het criminele pad op, puur om te overleven. De wijkrechtbank legt dan niet zoals gebruikelijk een straf op, maar dwingt af dat de verdachte de onderliggende problemen aanpakt. Daarbij krijgt hij alle hulp die daarvoor nodig is.

Lucas is 24 en woont in Oud-Woensel. Hij pikte een mobiele telefoon uit een tas in een buurtkroeg en is gesnapt. Hij was al eerder met politie en justitie in aanraking gekomen na een flinke ruzie op straat en openbaar dronkenschap. Tijdens het politieverhoor blijkt dat hij veel problemen heeft. De officier van justitie vindt hem geschikt voor de wijkrechtbank. En Lucas stemt daarmee in.

De zittingstafel

Bij een zitting van de wijkrechtbank zijn naast de advocaat van de verdachte ook alle organisaties aanwezig die een rol kunnen spelen bij het oplossen van de problemen die de verdachte heeft.

Verschillende disciplines en verdachte aan de overlegtafel van de wijkrechtbank

De rechter verkent welke oplossingen passen bij de situatie van de verdachte. Hij maakt daarover concrete afspraken met iedereen aan tafel. In een vervolgzitting checkt de rechter of de gemaakte afspraken zijn nagekomen en de verdachte actief heeft meegewerkt. Is dat niet het geval dan komt de zaak alsnog voor een gewone strafrechter. Wat het slachtoffer is overkomen komt ook op de zitting ter sprake. Met de dader wordt gekeken hoe de geleden schade het best opgelost kan worden.

De eerste keer dat Lucas aan de zittingstafel zit, oogt hij vermoeid en gelaten, ook al stemt hij meteen in met alle afspraken die de rechter met hem en de aanwezige hulpverleners maakte. Bij de tweede zitting, zes weken later, heeft hij een net overhemd aangetrokken en beaamt volmondig dat het goed met hem gaat. Door bemiddeling is de relatie met zijn moeder weer zo goed dat hij bij haar kan wonen. Hij heeft met hulp een uitkering gekregen en een bewindvoerder heeft betalingsregelingen getroffen voor zijn schulden en de nieuwe telefoon voor het slachtoffer. De rechter is tevreden. Lucas’ zaak is afgerond.

Niet iedere verdachte komt in aanmerking

Niet iedere verdachte komt in aanmerking voor de wijkrechtbank. De officier van justitie bekijkt of iemand geschikt is. Zo moet het in ieder geval gaan om een relatief licht vergrijp, de verdachte moet bekend hebben en de persoonlijke situatie moet complex zijn: er spelen meer problemen die op elkaar ingrijpen. En niet onbelangrijk: de verdachte moet deze problemen willen aanpakken.

Ook investering in vertrouwen rechtstaat

Zoveel investeren in iemand die de wet overtreedt, levert soms scheve ogen op. De wijkagent en de wijkadviesraad van Oud-Woensel leggen graag uit waarom zo’n intensieve aanpak nodig is. Ook de buurtbewoners die door de wijkrechtbank uit hun uitzichtloosheid zijn geholpen, kunnen met hun verhaal het belang ervan uitdragen.

Want als een verdachte daadwerkelijk uit de problemen komt en niet meer terugvalt in zijn oude gedrag, is dat niet alleen belangrijk voor hemzelf, maar ook voor de veiligheid en leefbaarheid in de buurt en voor de maatschappij. Zo krijgen ook sceptische buurtbewoners langzaamaan vertrouwen  in de wijkrechtbank, én in de rechtstaat en de overheid, hopen de initiatiefnemers.

Ook al is de wijkrechtbank nog in een proeffase, hij staat ook elders volop in de belangstelling. Andere gemeenten, zoals Rotterdam en Amsterdam verkennen al de mogelijkheden voor hun stad.

Vanwege de beslotenheid van zittingen wordt bij de opening van de wijkrechtbank in Eindhoven een zitting nagespeeld (foto). Het gaat om een fictief, maar realistisch voorbeeld. De rechter luistert naar het verhaal van Lucas, bespreekt oplossingen om een neerwaartse spiraal bij hem te doorbreken en maakt daarvoor afspraken tussen hem en lokale instanties.

-----------------------------------------------------------------------------

De wijkrechtbank is een van de projecten uit van het Programma Koers en Kansen van het Ministerie van Justitie en Veiligheid. Dit programma ondersteunt lokale innovaties in het sociaal domein, de zorg en binnen justitie, die alle als doel hebben te voorkomen dat plegers van een strafbaar feit in herhaling vervallen.