‘Sta open voor serendipiteit’

De conferentie van Koers en kansen voor de sanctie-uitvoering vond vorige week plaats in het Muntgebouw te Utrecht. Met aanwezigen uit alle denkbare organisaties  – van zuid Limburgse zorginstelling tot gemeente Groningen – was het een dag om buiten de kaders te denken. Carsten Herstel, directeur Sanctietoepassing en Jeugd: “We willen samenwerken met iedereen die rondom een burger staat waar het even niet goed mee gaat”.

In de ochtend kwamen de projectleiders van alle 36 Koers en kansen-initiatieven al samen in het Muntgebouw. Ze hebben elkaar ontmoet, benoemd wat ze willen aanpakken en van elkaar willen leren. Belangrijke onderwerpen waren het waarborgen van privacy in de projecten, vragen over hoe de vermindering in recidive te meten valt, hoe ketensamenwerking het beste kan worden ingericht en het belang van de focus op het levensverhaal van een cliënt.

Van elkaar leren

Wat de aanwezige projectleiders ook erg belangrijk vinden, is onderling contact. Ze kunnen veel van elkaar leren en ervaringen uitwisselen is een veel gehoorde wens. Om die reden worden mailgroepen opgezet, waar projectleiders met elkaar in gesprek kunnen en samenwerkingen kunnen aangaan. Vervolgens hielden alle projecten een pitch over zichzelf en hun hulpvraag- en aanbod. Zo zoekt PGA Jeugd in Amersfoort naar een manier om scholen informatie met hun te laten delen die cruciaal kan zijn in de begeleiding en aanpak, afgestemd op een jongere. Van de Levensverhaal-podcast kunnen andere projecten weer iets opsteken over welke aspecten belangrijk zijn voor een goede werkrelatie tussen een gestrafte en een behandelaar of begeleider.

Als het plenaire gedeelte rond de middag begint, zit de grote zaal in het Muntgebouw propvol. Justitiemedewerkers en OM’ers, maar ook mensen uit het onderwijs, de zorg en van de Nationale Ombudsman. Carsten Herstel, directeur Sanctietoepassing en Jeugd, krijgt van dagvoorzitter Ruben Maes een aantal kritische vragen. “Koers en kansen voelt wat ingewikkeld soms. Wat houdt het precies in?” Herstel: “In 2015 was Koers en kansen heel anders. We begonnen met een brede verkenning en vroegen om ons heen hoe de sanctie-uitvoering verbeterd kon worden. We wilden de barrières slechten, en dat willen we nog steeds.”

Opening koers en kansen conferentie

Niet even de gevangenis in

“Inmiddels is keten-overstijgend samenwerken binnen de sanctie-uitvoering dé manier van werken geworden“, aldus Herstel. “DJI, politie, reclassering, onderwijs. Iedereen die rondom de burger staat waar het even niet goed mee gaat werkt samen.” Binnen het Projectenlab van Koers en kansen wordt geëxperimenteerd met nieuwe samenwerkingsvormen, interventies en werkwijzen in deze keten om vanuit de praktijk invulling te geven aan de drie veranderlijnen van Koers en kansen: Veilig dichtbij, Levensloop centraal en Vakmanschap voorop. Er zijn nu al 36 Koers en kansen-projecten die allemaal op hun eigen manier bijdragen aan het beantwoorden van de vragen hoe de sanctie-uitvoering effectiever en toekomstbestendig kan worden. Herstel: “Hiermee sluiten we aan bij de praktijk, en maken we wat werkt groter.” Koers en kansen-projecten zijn op deze manier een antwoord op multi-problematiek. “Het is niet meer ‘Hè hè, even de gevangenis in. En dan zien we daarna wel weer’.”

Vanuit het publiek kwam een ‘beleidsdingetjes’-vraag: wanneer iemand in bewaring gaat in een andere stad dan zijn woonplaats, duurt het erg lang om een uitkering te krijgen. Kan hier iets aan gedaan worden? “Ja, natuurlijk. Bel ons maar op”, zegt Herstel, terwijl hij zijn telefoonnummer geeft.

Vragen + lachen = creativiteit

Dan is het woord aan Paul Iske, Hoogleraar Open Innovations & Business Venturing aan de Universiteit van Maastricht. Deze dag staat hij hier als Chief Failure Officer van het Instituut voor Briljante Mislukkingen. Zijn doel: mensen leren accepteren dat de wereld is zoals die is. Inclusief falen. “Dynamisch systeemdenken is nodig om om te leren gaan met verandering, anderen en onzekerheid. Oftewel: de realiteit.” Voor de ketenpartners in de zaal gaf Iske aan dat het van cruciaal belang is om met elkaar in gesprek te gaan en vragen te stellen. Ook aan mensen die je normaal niet zou aanspreken.

Humor helpt daarbij, volgens de hoogleraar. Hij heeft er zelfs een formule voor: het aantal keer dat je iets vraagt op een dag + hoe vaak je lacht op een dag = je creativiteitsindex. En wat blijkt? Mensen vragen én lachen minder naarmate ze ouder worden. Dus worden ze ook minder creatief. Dan is innovatie nog moeilijker te bewerkstelligen. Zeker als je angst erbij optelt, één van de grootste boosdoeners voor innovatie. We vinden falen in nieuwe taken heel eng, aldus Iske, omdat we bang zijn voor de consequenties. “Maar we hebben juist allemaal dat recht om te falen. Zonder mislukkingen leer je niets. En vooral de overheid, een orgaan dat zo veel experimenteert, wordt er het meest op aangekeken zodra er iets verkeerd gaat.”

Iske’s boodschap is duidelijk: je komt alleen ergens dankzij falen, niet ondanks. Dit noemt hij ‘briljant mislukken’. Zolang je iets doet dat potentieel de moeite waard is, is er ruimte voor serendipiteit; oftewel, het vermogen om iets briljants te vinden in een mislukking. “Sta daarvoor open. Juist in de Koers en kansen-projecten. Het zijn niet voor niets kansen.”

Veranderlijnen in de praktijk

Tijd om met de opgedane kennis aan de slag te gaan. De aanwezigen gingen in vier groepen uit elkaar om zich te verdiepen in de drie veranderlijnen: Veilig dichtbij, Levensloop centraal en Vakmanschap voorop. Ook was er de mogelijkheid om meer te leren over Koers en kansen zelf.

Alle aanwezigen woonden in één van de twee workshoprondes de verdiepende sessie in het kader van de veranderlijn Levensloop centraal bij. Als eerste vraag werd de deelnemers gevraagd naar hun gedachten bij de inhoud van deze veranderlijn. Veelgehoord waren meer flexibiliteit, persoonsgericht en samenwerken. Maar ook dat niet de levensloop maar de geschiedenis en context van de persoon centraal moeten staan. En dat het van groot belang is dat er regie wordt gevoerd op het gehele traject omdat alle beslissingen in het sanctie en re-integratietraject verband houden met elkaar.   

Ook werd gevraagd welk advies de aanwezigen wilden meegeven aan de bestuurlijke regiegroep. Bij Levensloop centraal leverde dat naast adviezen die ook in de andere workshops veelvuldig werden genoemd, ook een heel concreet vraagstuk op voor de bestuurlijke regiegroep: vind een oplossing voor de 6 weken wachttijd op een uitkering nadat iemand uit detentie komt. Wat dan weer uitmondde in een heel praktisch advies voor de bestuurlijke regiegroep: zorg ervoor dat ook de departementen SZW en BZK aansluiten bij de regiegroep en zorg verder voor een uitbreiding met een ervaringsdeskundige!

Verbinding op alle niveaus

In de workshops over de veranderlijn Veilig Dichtbij benadrukten verschillende deelnemers het belang van aandacht voor de verbinding, tussen de verschillende projecten, tussen de verschillende organisatie en ook voor de verbinding tussen de Koers en kansen-projecten met alles wat verder al loopt en gebeurt in het land. Die laatste voorzien van het advies om goed te kijken of het soms niet beter is om projecten te stoppen als ze niets nieuws (meer) opleveren om geld vrij te maken voor andere, effectievere programma’s. Ook werden er suggesties gedaan en voorbeelden gegeven over hoe je creatief kunt werken met de regels op het gebied van privacy.

Tot slot vonden in de workshops Vakmanschap voorop mooie gesprekken plaats over de passie van de betrokken professionals, over het inzetten van talenten en kwaliteiten op de juiste plaatsen en momenten. En over voortdurend lef en vertrouwen tonen, staan voor “je zaak” ook als het een keer niet goed uitpakt of anders dan van tevoren gedacht. Werken vanuit een hoger maatschappelijk doen en van daaruit keuzes te durven maken om te doen wat nodig is.

Sfeerimpressie conferentie

Opbrengsten voor de toekomst

Aan de Bestuurlijke Regiegroep werd het advies gegeven om kennis, goede en minder goede verhalen te delen, om zo in te spelen en aandacht te geven aan de bevlogenheid van de betrokkenen  maar ook om goed het verhaal te vertellen, niet alleen binnen de eigen organisaties maar juist aan de samenleving. Een concreet voorstel daarbij was om meer aansluiting te zoeken bij de journalistiek zodat de bestuurders een rol kunnen oppakken bij het ontwikkelen van bewustwording in de samenleving over sanctie-uitvoering en re-integratie. Tot slot werd opgeroepen tot het tonen van breed eigenaarschap voor dit onderwerp: veiligheid, gemeenten, zorg en ondersteuning, we moeten het met elkaar doen.      

In de werksessies ‘Koers en Kansen’ bogen aanwezigen zich over ontwikkelvraagstukken voor het programma. Aan de hand van vragen als ‘Hoe kunnen we effectief duurzaam leren?’ en ‘Hoe brengen we Koers en Kansen in de eigen organisaties?’ ontstonden levendige discussies, ideeën en adviezen voor elkaar en de bestuurlijke regiegroep. Een mooi voorbeeld hierbij kwam vanuit Reclassering Nederland, dat de drie veranderlijnen van Koers en Kansen ook in de eigen visie heeft verwerkt. De opbrengsten van deze werksessies zullen door de regiegroep en het projectteam worden gebruikt om de gezamenlijke leercultuur in het programma te versterken.